China

Afbeelding van Mekka binnen in de Idkah Moskee

© Jeanne Boden

Vóór de etnische onlusten in de zomer van 2009 had Rabiya Kadeer al een hele geschiedenis achter zich en toch was ze tot dan toe relatief onbekend bij het grote publiek. Sinds vorig jaar kent iedereen haar als de grote voorvechtster van Oeigoerse belangen.

Na het openen van China werd ze een van de meest succesvolle zakenvrouwen van het land met internationale handel tussen Rusland, Kazakhstan en China. Ze droeg fundamenteel bij tot de economische ontwikkeling van Xinjiang. Met haar eigen fortuin zette ze ondermeer een vereniging op om Oeigoerse vrouwen te steunen in hun onafhankelijke economische activiteiten. Ze nam als afgevaardigde deel aan het CPPCC, een regeringsadviesorgaan met afgevaardigden uit alle regionen van de Chinese maatschappij, en vertegenwoordigde in andere organisaties de belangen van de Oeigoeren.

Haar te expliciete kritiek op de Chinese regering over de onderdrukking van de Oeigoeren zorgde er tenslotte voor dat ze in de gevangenis belandde. Ondermeer met de hulp van Amnesty International kwam ze weer vrij en momenteel verblijft ze in de Verenigde Staten.

Bij navraag in China blijkt iedereen haar te kennen. Een Han-Chinees die lid is van de communistisch partij (en daardoor religie impliciet als verwerpelijk moet zien) maakt een vergelijking tussen Rabiya Kadeer en de Dalai Lama. Er is volgens hem een duidelijk verschil tussen de twee want 'de Dalai Lama heeft morele macht en zijn kracht kan een hele groep mensen beïnvloeden', terwijl Rabiya Kadeer 'niet meer is dan een doodgewone vrouw die absoluut geen morele macht heeft', meent hij.

In Urumqi hoor ik van verschillende mensen dat Rabiya Kadeer lokaal zeer veel macht heeft, in de eerste plaats economische macht, en daardoor veel invloed. Ze bezit een van de grootste winkelcomplexen in Urumqi en is daardoor een economische spilfiguur in de stad.

Rabiya Kadeer zou volgens sommigen banden hebben met Al Qaida. Het laat geen twijfel dat alles wat rond Rabiya Kadeer draait erg gevoelig ligt in China. Toen in 2009 een documentaire over haar zou getoond worden op het filmfestival in Melbourne riep de Chinese regering op om de film terug te trekken. Toen de organisatoren daar niet op in gingen braken Chinese hackers in de computer van het festival en vervingen de informatie over de documentaire over Rabiya Kadeer door de Chinese vlag en anti-Kadeer slogans. Zelfs filmmaker Jia Zhangke, die in China maar ook internationaal bekend staat om zijn sociaal sterk geëngageerde films, trok zijn films terug uit het festival in Melbourne. Dit soort zaken toont de gevoeligheid van een figuur als Rabiya Kadeer.

Het is moeilijk te zeggen in welke mate Rabiya Kadeer zelf actief de grote rol wil spelen die haar door velen wordt toebedeeld. Alleen al door haar positie in de maatschappij zal ze echter nooit dezelfde impact kunnen hebben als een figuur zoals de Dalai Lama en zal er nooit een echte dialoog tussen haar en de Chinese regering mogelijk zijn, zoals die in zekere zin toch wel bestaat tussen de Chinese regering en de Dalai Lama.

Binnen in Idkah Moskee

© Jeanne Boden

Sinds de aanslagen van 11 september in New York is terrorisme een onlosmakelijk deel van ons leven geworden. Alhoewel er op wereldschaal heel wat niet-Islamitsiche terroristische groeperingen actief zijn, lijkt onze hedendaagse blik op terrorisme in de eerste plaats verbonden met de Islam. De Islam wordt met de vinger gewezen als oorzaak van alle kwaad. Onze perceptie van de Islam polariseert zich steeds meer tot een totaal ongenuanceerd beeld waarbij we geneigd zijn om alle Islamitische groeperingen en alle aanhangers ervan over een en dezelfde kam te scheren en de Islamitische wereld als een grote bedreigende monoliet te zien. Die polarisering lijkt steeds extremer te worden, alsof niemand het kan stoppen.

De perceptie van terrorisme gaat in China dezelfde kant op. Terwijl sommige Islamitische bevolkingsgroepen zoals de Hui die over heel China verspreid zijn historisch nooit als een bedreiging werden gezien, heeft de internationale focus op het 'gevaar' van de Islam ook gevolgen voor de Islamieten in China.
De bomaanslagen van de laatste jaren in Xinjiang worden vaak toegeschreven aan de ETIM, de East Turkestan Islamic Movement, een beweging die een onafhankelijk Turkestan zou nastreven. Onderzoek toont echter aan dat er vele krachten actief zijn in de regio en dat de ETIM wellicht veel minder georganiseerd is dan wordt voorgesteld. Vaak worden ook banden met Al Qaeda vermoed bij sommige groeperingen. Dat de regio ontvlambaar is, is echter niet nieuw. Door de diversiteit van volkeren en culturen in deze regio is het hier zelden in de geschiedenis rustig geweest. De complexiteit ervan is te vergelijken met de Balkan.

© Jeanne Boden

Het uiteenvallen van de Sovietunie heeft tot gevolg dat de landen in Centraal-Azië die vroeger onder het centrale bestuur van Rusland stonden zich bewuster worden van hun culturele eigenheden. Het bewustzijn van een eigen identiteit wordt sterker. Zoals we weten zorgt dit in Centraal-Azië regelmatig voor spanningen. Door het wegvallen van de centrale regering die tijdens de Sovietunie bestond, concurreren landen, regio's en bevolkingsgroepen met elkaar.

Door het openen van China en het verhoogde contact met Centraal-Azië worden ook bevolkingsgroepen binnen China die geworteld zijn in Centraal-Azië, zoals Kazakhen, Kyrghiezen of Oeigoeren, zich veel meer bewust van hun culturele identiteit die afwijkt van het discours van de Chinese centrale overheid.

Sinds de jaren 1990 groeit de grensoverschrijdende handel in de regio zeer sterk. Wanneer China bij etnische onlusten besluit om Xinjiang af te sluiten, door ondermeer het blokkeren van telecommunicatie, dan wordt dat ingegeven door de angst dat bevolkingsgroepen binnen en buiten China zich te sterk aaneensluiten en een gevaar worden voor de stabiliteit in China.

Net voor Chinees Nieuwjaar werd de internationale telefonie in Xinjiang weer mogelijk gemaakt na 7 maanden geblokkeerd te zijn geweest na de etnische onlusten in de zomer van 2009.

© Jeanne Boden

Alles wijst erop dat de tijd voor vernieuwing en modernisering ook in Kashgar is aangebroken. Nu de zijderoute met de kameelkaravanen is vervangen door wegen met auto's en vrachtwagens, sluit ook deze regio aan bij de ontwikkelingen in de wereld. Zo gebeurt het en zo wordt het gepropageerd. De poster hierboven hangt in het hart van Kashgar: "Een harmonieus Kashgar oprichten om vrienden van overal te verwelkomen".

De slogan lijkt eenvoudig maar heeft nogal wat onderliggende betekenissen. Eerst en vooral wordt ook hier in Kashgar gestreefd naar 'hexie' wat zoveel betekent als 'confucianistische harmonie', de ideale maatschappij van de Han.

Ironisch is ook de term 'tian xia' in de slogan. Die kan worden vertaald als 'onder de hemel' dus 'overal', maar refereert oorspronkelijk aan China. Je zou hem dus ook kunnen vertalen als 'Een harmonieus Kashgar oprichten om de vrienden van heel China te verwelkomen". Het is maar hoe je het bekijkt.

© Jeanne Boden

Het vernieuwde centrum is gebouwd in oude stijl. Het voelt echter aan als pure folklore.

© Jeanne Boden

De eeuwenoude stad Kashgar wordt in sneltempo vernieuwd. Grote delen van de oude stad zijn al afgebroken. Een Oeigoer uit Kashgar toont me een luchtfoto van de oude stad zoals ze er tien jaar geleden uitzag. "Drie vierde van de stad is intussen al afgebroken en vervangen door Chinese gebouwen. Oeigoeren krijgen een verwaarloosbare compensatie en vervolgens wordt de grond verkocht aan Han-Chinese magnaten voor tien keer de prijs van wat wij krijgen en wie zijn mond opendoet krijgt een nekschot." Hij doet zijn verhaal met veel emotie en boosheid.

De systematische afbraak haalt de ziel uit de stad. Het is frappant hoe vrouwen in het oude gedeelte van de stad gesluierd lopen terwijl Han-Chinese meisjes in minirokjes het nieuwe deel van de stad bevolken.

De afbraak van Kashgar was onderwerp van verschillende gesprekken. In Urumqi bij de kapper bijvoorbeeld was ik in gesprek geraakt met een Oeigoer die daar werkte. Hij was afkomstig van Kashgar en vertelde me met pijn in het hart dat alles werd afgebroken en nieuw werd gebouwd. De overheid controleert alle huizen en beslist welke moeten verdwijnen. "Nieuwbouw is niet hetzelfde, het gevoel van authenticiteit is helemaal weg."

Wanneer ik wat dieper inga op de etnische spanningen tussen Oeigoeren en Han reageert zijn Han-Chinese collega in het kapsalon fel. Het is erg confronterend om de etnische spanningen tussen Oeigoeren en Han te voelen tot bij de kapper waar collega's met verschillende etnische achtergronden dagelijks moeten samenwerken.

© Jeanne Boden

Nu Kashgar in ijltempo wordt afgebroken, gaat veel verloren. De oude lemen huizen met kleine straatjes en binnenplaatsen behoren binnenkort wellicht voorgoed tot het verleden.

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

Een van de zaken die me opvielen in het centrum van Kashgar was het enorme aantal tandartsen. Op elke hoek van de straat leek ik op een tandarts te botsen, meer nog, soms waren er verschillende naast elkaar te vinden. Ik dacht aanvankelijk dat het misschien te maken had met de grote aanwezigheid van goud in de regio. In Tibet bijvoorbeeld zie je hoe sommige Tibetaanse groepen zoals de Khampa-Tibetanen al hun bezittingen op hun lichaam dragen. Naast de juwelen en edelstenen die zijn ingewerkt in hun haartooi en kledij hebben zij ook vaak gouden tanden. Bij navraag vernam ik dat het Kashgar een heel grote regio bedient. Kashgar is immers veel meer dan een stad. Inwoners uit de hele uitgestrekte regio komen naar hier voor allerlei zaken.

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

Plaatslager in de straten van Kashgar

© Jeanne Boden

Zoals ik al eerder schreef, lijkt het soms alsof in Kashgar de tijd heeft stilgestaan. Daar komt nu heel snel verandering in. De inhaalbeweging op economisch vlak van het laatste decennium is met geen woorden te beschrijven. Toch wordt het centrum van Kashgar nog steeds beheerst door ambachten als eeuwen geleden. Plaatslagers, bouwers van klassieke Oeigoerse muziekinstrumenten en goudsmeden bepalen er het straatbeeld. Een gouden ring wordt bij wijze van spreken ter plekke op straat aan je vinger gesmeed. Door de mineralen in de grond zijn goudsmeden erg populair in Xinjiang.

Atelier waar traditionele Oeigoerse muziekinstrumenten worden gemaakt

© Jeanne Boden

De Oeigoerse muziek is nauw verbonden met de klassieke Turkse muziek. In het Oeigoerse museum in Hami werd uitgebreid ingegaan op de verschillende 'makam' (muziekpatronen en melodieuze types uit de Turkse klassieke muziek) die de Oeigoerse muziek rijk is. Hier in Kashgar waar de muziekinstrumenten worden gemaakt, zitten muzikanten regelmatig ook muziek te spelen in het atelier.

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

Ook voeding en kledij worden ambachtelijk gemaakt. Broden worden in steenovens op straat gebakken. Voor een nieuwe outfit gaan veel mensen naar een kleermaker, zowel mannen als vrouwen.

© Jeanne Boden

Er was een tijd dat elke hoek van de straat in China werd versierd met een standbeeld van Mao Zedong. Die tijden zijn lang voorbij. Van de duizenden of tienduizenden, misschien wel honderdduizenden Mao-beelden die China rijk was enkele decennia geleden zijn er nog bitter weinig te bespeuren. Maar hier in Kashgar prijkt Mao zoals in zijn beste glorietijd. Het is bijna absurd om in het uiterste westerse hoekje van China een beeld van Mao Zedong te hebben. Bakent hij de grens af? Beschermt hij de grens?

Mao kijkt in ieder geval tevreden uit over het nieuwe gedeelte van Kashgar: het Chinese gedeelte. Naast hem staat een digitaal scherm waarop de lokale minderheden blij lachen en dansen. Hadden we dit verhaal al eens eerder gezien?

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

© Jeanne Boden

Op zondag komen mensen van heinde en ver om hun producten te verkopen op de gigantische zondagsmarkt in Kashgar. Een heel leven speelt zich hier af: kappers, restaurants, zonnepanelen, 'televisieruimtes', ...

© Jeanne Boden

Kashgar in de buurt van de Idkah Moskee

© Jeanne Boden

Xinjiang is historisch onrustig. Daarom is het leger altijd sterk vertegenwoordigd. Ook Kashgar, de stad die een beetje als het hart van de Oeigoerse cultuur wordt beschouwd, wordt goed onder controle gehouden. Vooral het centrum van Kashgar in de buurt van de Idkah Moskee met het lokale 'Tiananmen Plein' ervoor staat onder strenge controle.

Kashgar in de buurt van de Idkah Moskee

© Jeanne Boden

De grote aanwezigheid van Chinese legertroepen in Xinjiang dient om de orde te bewaren, om de grens te bewaken, maar dient ook andere doelen. Zo werden leger en politie massaal ingezet bij het uitgraven van de talloze door de zware sneeuwval verraste mensen en bij de voedselbevoorrading van Noord-Xinjiang na de recente zwaarste sneeuwval in 60 jaar. De lokale reporter van de centrale televisie rapporteerde niet alleen hoeveel slachtoffers de sneeuw had gemaakt maar ook tot in detail hoeveel de centrale overheid aan hulp had gestuurd, aan geld en materieel. Hij benadrukte ook hoe blij de lokale bewoners waren met de hulp van leger en politie.