Dagboekgedachten (17)

'Als u religie onzin vindt, zou u zich moeten afvragen of literatuur niet om dezelfde reden onzin is.' Benno Barnards worsteling met het 'bespottelijke' woord zingeving.

Maandag (de grote spiegel van mijn besneeuwde grasveld is weg)
In de antropologie wijst men twee momenten aan als beginpunt van de menselijke - nee, humane - geschiedenis: het moment waarop men zijn eten begon te delen met de zwakkeren en het moment waarop men zijn doden begon te begraven. Het eerste is evolutionair verklaarbaar, het tweede dient geen enkele evolutionair nut, aangezien dat gebruik in zwang kwam onder nomaden, die de lijken ook achter hun rug hadden kunnen laten opvreten door wilde dieren.

Dinsdag (buiten daalt een zonsopgang genaamde schemering neer)
Komt het verabsoluteren van het darwinisme de mensheid, de menselijkheid wel ten goede? Het neodarwinisme heeft geen verhaal te bieden. Daarom verheft het zichzelf tot verhaal. Lees bijvoorbeeld een nijvere atheïst als Dirk Draulans: dat tamme aapje heeft van zijn baasje Richard Dawkins geleerd de moraal (de ontroering, het doodsbewustzijn, de muziek) als een evolutionair product te beschouwen. Zo overschrijdt hij zonder paspoort de grens tussen het rijk van de Logos en dat van de Mythos: hij sublimeert zijn eigen wetenschap tot 'zingeving'.

Woensdag (gedachten zo grijs als het licht)
Wat is er toch aan de hand met onze beschaving dat je gedwongen bent zo'n bespottelijke woord als 'zingeving' te gebruiken? Een woord voor ouwe tantes bij hun theekransje, wanneer het koekblik met christendom leeg is; een woord voor ondermaatse prozaïsten, wanneer de bodem van de fles met Nietzsche is bereikt ... maar hoeveel mensen in dit taalgebied kunnen zich voorstellen dat ik iets smerigs proef wanneer ik dat 'zingeving' in de mond neem - dat het verbale dus in de sfeer van de zintuiglijkheid doordringt?

Donderdag (als het licht de schaduw van God is, zoals de middeleeuwers meenden, is wintergrijs de atmosferische godenschemering)
De Joods-christelijke mythe is nu juist uniek omdat hij in de geschiedenis wortelt. De oude Grieken konden zich hun goden absoluut niet als historische wezens voorstellen. Het mohammedanisme is een derde variant: dat neemt de geschiedenis van zijn protagonist Mohammed enerzijds letterlijk, maar loochent anderzijds de categorie van het historische met het verbod de mens af te beelden. Van de Dürerbijbel - die op het kind dat ik was de onweerstaanbaarheid van het verhevene en angstaanjagende uitoefende, vooral de blote mens die zo traag geëxecuteerd werd - is een islamitisch equivalent ondenkbaar. Een krant zou bij wijze van experiment eens een vriendelijk portret van Mohammed moeten afdrukken, in plaats van een spotprent: wat zou er dan gebeuren?

Vrijdag (één scheur in het wolkendek: ik stroom onmiddellijk vol hartstocht, plannen, zuidelijkheid)
'Obiter dictum' van Willem Jan Otten: 'Ik verwijt Hugo Claus en degenen na hem dat ze nooit werkelijk hebben willen onderzoeken waarom zoveel schitterende geesten katholiek waren en zijn.' Het is inderdaad vreemd dat juist fictieschrijvers de zin van een verhaal niet begrijpen. Als u religie onzin vindt, zou u zich moeten afvragen of literatuur niet om dezelfde reden onzin is.

Vrijdagavond
Maar op het moment dat je het evangelie van 1968 definitief dichtslaat en inziet dat de kerken zijn leeggestroomd doordat ze conform de tijdgeest de gelijkheid begonnen te vieren in plaats van het mysterie - op dat moment klapt de grote val van het syncretisme open. Onze beschaving is uit een zee van bloed aan land gekropen: zij dwingt ons nu de 1400 jaar van een andere tijdrekening als evenwaardig te beschouwen.

Zaterdag (voor dag en dauw, die in geen velden of wegen te bespeuren zijn)
Toen mijn vader ziek was, heb ik aan mijn Joodse vriend gevraagd voor hem te bidden. Hij vroeg me de volledige naam van mijn vader en de voornaam van zijn moeder, opdat hij het gebed voor de zieken kon bidden. Dat is traditie. Denk ik dat God vervolgens persoonlijk ingrijpt? Ik kan u op dat punt geruststellen. Maar het koor van de miljoenen verdrietigen en wanhopigen is misschien wel het grootste continuüm in de geschiedenis van de mensheid. Bidden lijkt op de liefde verklaren aan je vrouw: wat je zegt weet ze al.

Zaterdagmiddag
Het christendom... waarom fascineert die monsterlijke sekte van het Jodendom me zo? De oude Joden besloten dat je beter een bok met alle zonden kon beladen dan een mens. Het lam Gods nam de rol van die bok op zich (de beeldspraak is allemaal wat in de sfeer van de kinderboerderij) en liet daarmee het atheïsme in de godsdienst binnendringen. Een dode godheid! Dat is toch een paradox waarvan je hals in een kurkentrekker verandert? Vandaar dat een katholiek als Otten, een atheïst als Wim van Rooy en een traditiedoorrookte agnosticus als ikzelf het zo goed kunnen vinden: wij zijn de oecumene van het christendom en het atheïsme...

Zaterdagavond
Ik ben een serpent dat mag rotten in de hel, zo meent een lezer. Deze uiting van mohammedaanse fijnzinnigheid hindert me niet - maar de rest van dat proza! Voor welke rechtbank daag ik hem wegens bedreiging van het Nederlands?