Nick Hannes

Istarafshan

©Nick Hannes

Istarafshan, vijf uur 's ochtends. De taxichauffeurs aan de bazar slapen nog in hun wagens. We zijn te vroeg. De eerste die wakker wordt, is Tachir. Hij wil ons voor dertig dollar naar Ayni brengen in zijn Lada Niva. Die weg loopt door het Fan-gebergte, een route waar bussen zich niet aan wagen.

Bij wijze van ochtendlijke mondhygiene, kiepert Tachir een handpalm pruimtabak onder zijn tong, en we zijn weg. Het zwart is net uit de lucht als we Istarafshan verlaten.

De baan heeft een pletwals nodig. Het is beter in de wegberm te rijden dan op de restanten van het Sovjet-beton.

De weg, net voor de Ayni-pas, 3378 meter hoog

©Nick Hannes

De weg klautert omhoog, langs dikke pakken smeltende sneeuw. Vrachtwagens steken stapvoets de Ayni-pas over, 3378 meter hoog. Het is mei en ijzig koud. In de wintermaanden is er geen doorkomen aan.

Aan de andere kant van de pas botst een dichte wolk tegen de bergflank. De afgronden naast de weg zijn onzichtbaar, maar diep.

De Ayni-pas

©Nick Hannes

Dynamiet

Rotsen op de baan, na wegwerkzaamheden met dynamiet

©Nick Hannes

We pikken een moeder met kind op, gestrand in een vrachtwagen die met pech aan de kant staat. In volle afdaling worden we twee uur opgehouden aan een wegblokkade. Een eind verderop worden rotsen met dynamiet opgeblazen om de weg te verbreden. Het gebulder echoot door de vallei. De hoofdbaan van Khojand naar Dushanbe is vooralsnog een zandweg vol keien.

De Ayni-pas is weldra geschiedenis. Beneden werken potige mannen met oranje helmen ijverig aan een tunnel doorheen het bergmassief.

De afdaling na de Ayni-pas

©Nick Hannes

Wanneer we in Ayni aankomen, zijn we acht uur verder. Acht uur, voor een afstand van nauwelijks honderd kilometer. Het Tadzjiekse wegennet is legendarisch versleten. We zullen ons reistempo moeten aanpassen de komende weken.

©Nick Hannes

Het Pobedyplein in Khojand

©Nick Hannes

Khojand, Tadzjikistans tweede grootste stad, met een voornamelijk Oezbeekse bevolking, behoort geografisch en cultureel tot de Ferganavallei. Geisoleerd van de rest van het land door het hoge Fangebergte, bleef de noordelijke Soghd-provincie gevrijwaard van de burgeroorlog die losbrak na de onafhankelijkheid van Tadzjikistan. Khojand is relatief welvarend, met meer nieuwe winkels, moderne bankkantoren en dure wagens dan elders in het land.

Rood nest

©Nick Hannes

In tegenstelling tot in Oezbekistan, mag Lenin hier tot op vandaag op zijn sokkel blijven staan. Voorbeeldig rood nest Khojand heeft het grootste Lenin-standbeeld van Centraal-Azie. De zilveren reus van 22 meter hoog glimt als nieuw. Alleen de letter "L" in zijn naam is scheef gezakt.

Enkele bejaarden klussen er bij als tuinman. Met de val van de Sovjet-Unie verdween meteen ook hun hoop op een leefbaar pensioen. Ze bedanken me wanneer ik hen fotografeer bij hun kameraad.

©Nick Hannes

Langs Lenina, de hoofdas door de stad, staat nog een ander relikwie van het rode verleden. Een groot, stalen hamer & sikkel-monument bleef intact, zelfs goed onderhouden. In de schaduw van het communisme wachten mensen op de bus.

©Nick Hannes

Panchshanbe-bazar is een indrukwekkende markthal met zuilen, betegelde portalen en een frivole, roze gevel. Beneden vind je voedsel, boven kledij en huisraad. Van op het balkon observeren we het gewriemel. Een slager verstopt zijn gsm onder een brok schapenvet en een plak lever, en kijkt vervolgens schichtig rond.

Kwitantie

Elke buitenlander moet zich binnen de drie dagen na aankomst in Tadzjikistan laten registreren bij de OVIR, het Bureau voor Visa en Registratie. We worden naar de bank gestuurd om de administratieve kosten, vijftien dollar per persoon, te betalen. Terug in het OVIR-kantoor, geven we het betaalbewijs, onze paspoorten, een pasfoto, een kopie van onze visa en een bewijs dat we Hotel Leninabad verblijven, af.

"U moet nog twintig somoni per persoon extra betalen", zegt de beambte.
"Waarom?"
"Voor de kwitantie."

Betalen voor een bewijs van betaling. Dit moet Centraal-Azie zijn.

Terug naar de bank, vijf straten verder. Daar probeert de bediende ons voor de tweede maal meer te doen betalen. Maar we kennen de tarieven en protesteren.

Na het binnen leveren van de tweede kwitantie, wordt de registratie in onze paspoorten gestempeld. We zijn twee uur verder. "Nu zal u geen problemen ondervinden in Tadzjikistan", zegt de beambte. Ik geloof er niks van.

Khojand

©Nick Hannes

De bus van Tashkent naar Bekabad dropt ons aan de Oezbeeks-Tadzjiekse grenspost in Oybek. Het is laat in de namiddag, stralend weer en kalm. We snakken naar een nieuw land. Oezbekistan heeft weliswaar veel te bieden, maar het reizen was er vermoeiend. We misten eerlijkheid, oprechtheid, en vriendelijkheid.

De Oezbeekse grenspolitie is, buiten alle verwachtingen om, correct, en wel vriendelijk. Geen truken, geen lastige vragen, of pogingen tot aftroggelen.

Belgie?

De Tadzjiekse president Imamoli Rahmon op een affiche in Khojand

©Nick Hannes

De eerste Tadzjiek die we ontmoeten, is de agent die onze paspoorten controleert. Het is een lieve man, die net genoeg Engels spreekt voor een basisconversatie. "Belgie? Maar wat is dan jullie nationaliteit? Duits of wat? Ah! Is Belgie dan een apart land?"

De agent die onze baggage door de scanner leidt, geeft ons een briefje met zijn telefoonnummer. "Bel me vanavond. Je kan bij mij thuis blijven slapen."

We zijn binnen, via een van de meest sympathieke grensovergangen van deze reis tot nog toe. Een taxichauffeur stelt voor om ons naar Khojand, honderd kilometer verder, te voeren. We wachten af. Een Russische dame komt de grens over, en wil met ons een taxi delen naar Bustam, het eerst volgende dorp. Van daar kunnen we goedkoper met de bus verder. De chauffeur is woedend en scheldt de dame de huid vol.

Leninabad

In Khojand trakteert een man ons een taxirit naar Hotel Leninabad, een oude Sovjet-blok aan de oever van de Syr-Darya. Leninabad -zo heette Khojand in de Sovjet-Unie- is een staatshotel, goedkoop voor Tadzjieken, maar duur voor buitenlanders.

Aan de receptie helpt Zarina, een meisje uit Dushanbe, me met het vertalen van een Russisch formulier waarop ik mijn persoonsgegevens moet invullen. Ik vraag haar of Anja er ook een moet invullen. "Nee, nee", antwoordt Zarina met een grijns. "Dit is een moslimland. Hier beslist de man voor zijn vrouw."

Dat moest er even uit.

Posters te koop in Khojand

©Nick Hannes

Fergana

©Nick Hannes

In de Ferganavallei heeft Daewoo de Lada uit de straten verdreven. Niet ver van Andijan rollen de Koreaanse wagens van de montageband, om van daaruit het land te veroveren.

Goed voor de werkgelegenheid, en minder autopech ook. Maar het straatbeeld wordt behoorlijk saai en eenvormig met bijna uitsluitend Daewoo's. Bovendien kan je de Damas- en Tiko-modellen bezwaarlijk esthetisch verantwoord ontworpen noemen.

We nemen een ouderwetse Ford Transit van Andijan naar Fergana, de stad. Een rammelbak waarin we de hele rit door uitlaatgassen inhaleren.

Twee keer laat de politie ons stoppen, op de gebruikelijke, arrogante manier, met schelle fluit en oranje signaalmatrak. Voor de chauffeur zijn boorddocumenten overhandigt, moffelt hij er enkele geldbiljetten tussen. Dit zijn geen verkeerscontroles. Dit is geinstitutionaliseerde afperserij, die iedereen zonder morren slikt.

Modern

De nieuwe bazar in Fergana

©Nick Hannes

Fergana is de jongste en minst Oezbeekse stad van de gelijknamige vallei. De Russische aanwezigheid maakt de stad moderner en losser in zeden en gewoonten dan Andijan. Shorts en rokjes zijn populairder dan hoofddoeken. Verliefde koppels lopen hand in hand, en in de cafe's loopt het bier vlotjes uit de tapkraan.

Fergana

©Nick Hannes

Fergana is een aangename kuierstad, met veel groen en weinig auto's. De buurt rond de bazar is zelfs volledig autovrij. Voetgangers hebben er de straten voor zich. Er heerst een braderijstemming, met veel terrassen, kraampjes, ijsjes en een springkasteel.

Portretje?

Bruidspaar in het Al-Farghonipark

©Nick Hannes

In het Al-Farghonipark schuiven pas getrouwde paren aan voor de fotosessie aan het standbeeld van klassiek Oezbeeks dichter Alisher Navoi. Iedereen maakt plezier, behalve de bruiden, die de blik ernstig en bedrukt naar de grond richten.

Sommigen verdenken me ervan een van de vele parkfotografen te zijn, en willen weten hoeveel een portretje voor de fontein kost. We maken praatjes met de mensen. Zij in het Russisch, wij in het Nederlands. Veel eenvoudiger dan elkaar krampachtig proberen te verstaan.

Standbeeld van Alisher Navoi in het Al-Farghonipark

©Nick Hannes

Fergana bevalt ons. We besluiten een extra nacht te blijven. In het hotelrestaurant zit een feestelijk gezelschap aan een rijkelijk gevulde tafel bij loeiharde house. Twee buikdanseressen schudden hun lichaam op de dreunende beats. We spelen onze goulash naar binnen en maken dat we weg komen. De party gaat nog tot een stuk in de nacht door.

Varkenspootjes te koop in Fergana

©Nick Hannes

Andijan, de meest oostelijke stad van Oezbekistan

©Nick Hannes

Er zijn maar twee treinen per week van Tashkent naar de Oezbeekse Ferganavallei, en die rijden bovendien een stuk over Tadzjieks grondgebied. Uitgesloten voor ons. We hebben ons Tadjieks visum later nog nodig.

Om een of andere reden is het "openbaar" vervoer naar Fergana in handen van taxi-chauffeurs. Aan het station wachten te veel taxi's op te weinig klanten. Stalen zenuwen heb je nodig om met hen te onderhandelen. Niet echt mijn ding. Ik hap naar lucht.

Chauffeur Shokir is een uitzondering te midden van de opdringerige heethoofden. We spreken niet dezelfde taal maar we verstaan elkaar.

Voorbij Angren rijden we langs besneeuwde bergen, uitlopers van het Tien-Shan- en het Pamirgebergte, de Ferganavallei in. Al snel ruimen de hoge toppen plaats voor frisse, groene velden. De vallei is zo breed dat ze eerder een vlakte is, een vruchtbare en dicht bevolkte oase, bevloeid door de Syr-Darya.

Aan de provinciegrens van Namanghan worden we door de politie geregistreerd. Er lopen zwaar bewapende militairen rond. Andijan ligt 360 kilometer van de hoofdstad en is de laatste stad voor de grens met Kirgizie.

Puzzel

Andijan

©Nick Hannes

Shokir biedt ons een kamer aan in zijn huis, in een residentiele woonwijk van Sovjet-makelij. De gedateerde blokken zien er enigzins troosteloos uit, maar er heerst een gezellig en sociaal zomersfeertje in de wijk, met veel groen, spelende kinderen en keuvelende mama's op banken.

Een vluchtige blik op de landkaart maakt duidelijk dat Fergana geen alledaagse regio is. De landsgrenzen van Oezbekistan, Tadzjikistan en Kirgizie zijn er in elkaar verstrengeld tot een schijnbaar onontwarbaar kluwen. De geografische puzzel is het werk van Stalin, die, door de vallei te verdelen, elk onafhankelijkheidsstreven van de valleibewoners wilde fnuiken.

Luchtpijpje

Shaslik op de bazar van Andijan

©Nick Hannes

In Andijan is men geen buitenlanders gewend. We worden aangesproken en aangestaard. Niets vijandelijks, eerder nieuwsgierig.

Wandelend over de bazar moeten we voortdurend uitleggen dat we geen Amerikanen zijn, en geen Russisch of Oezbeeks praten. Met de glimlach, maar wel heel vermoeiend.

Plots een strenge flik. "Paspoort!" Hij controleert onze documenten, weet dan niet goed wat gedaan, en geeft alles terug. De hele bazar kijkt toe. Een bijzonder onprettig gevoel. Zo moet de Belgische Marokkaan, die omwille van zijn fysiek wordt gecontroleerd, zich ongeveer voelen.

We eten lagman, een dikke noedelsoep, en zowat het enige betrouwbare voedsel op een bazar. Shasliks zijn ook lekker, maar riskant. Vlees hangt in deze hitte, 30 graden, gewoon buiten in de volle zon.

Maar alles is beter dan de grote sudderketels met brokken tong, schapenkop, koeienpoot of gevulde darmen. Een verkoper biedt me een stukje gele long aan, met luchtpijpje.

Conservatief

Een man met het traditioneel Oezbeeks "Dopi"-hoedje

©Nick Hannes

Andijan is een conservatieve stad, met vooral Oezbeken en nauwelijks Russen. Wie hier met blote benen of schouders door de straten paradeert, mag zich verwachten aan afkeurende blikken. De meeste vrouwen dragen een hoofddoek. Sommigen zijn zelfs volledig bedekt, het gezicht verborgen achter een lap stof. Net geen boerka. Veel mannen dragen het traditioneel Oezbeekse hoedje of "dopi".

Mannen bidden in de straat voor de overvolle Davonaboy-moskee in Andijan

©Nick Hannes

Net na de middag verzamelt mannelijk Andijan zich voor de Davonaboy-moskee voor het vrijdaggebed. De gebedsruimte, waar we als ketters niet binnen mogen, is te klein voor de opgedaagde massa. In de omliggende straten, tussen de kramen van de bazar, worden gebedsmatjes uitgerold. Over de mensenzee klinkt een luid en schel "Allahu akbar". Een vrouw aan de kant geeft haar kind de borst. Een biddende man heeft er moeite mee om in de richting van Mekka te blijven kijken.

Na het gebed wordt de menigte bestormd door bedelaars. Verkopers van korans en religieuze prullaria doen goede zaken.

"Amerika?", klinkt het de hele tijd. We kunnen het niet meer horen.

Protest

Het was in deze regio dat het islamitisch extremisme zich in de jaren '90 ontwikkelde, een primeur voor post-Sovjet Centraal-Azie. Militante groeperingen richtten zich tegen het regime van president Islam Karimov, en ijveren sindsdien voor het oprichten van een islamitische staat.

In mei 2005 werd Andijan het decor van bloedige confrontaties tussen islamitische strijders en regeringstroepen. De gewone bevolking, gefrustreerd door de jarenlange economische tegenwerking vanuit Tashkent, sloot zich bij de opstand aan. Niet voor Allah, maar voor hervormingen. Wanneer de laatste journalisten uit de vallei waren gedeporteerd, schoot het Oezbeekse leger willekeurig in op de ongewapende demonstranten. Er vielen meer dan 600 doden en duizenden vluchtten de grens met Kirgizie over.

In Georgie, Kirgizie en Oekraine leidden vreedzame protesten tot een regimewissel. Dat met Karimov niet wordt gesold, was na de gebeurtenissen in Andijan voor iedereen duidelijk.

Andijan

©Nick Hannes

Vandaag wordt over de Andijan-rellen liever gezwegen. In de koelte van het park zitten we op een terras met studente Barchinoy.

"Wat er in jullie pers verscheen, klopt niet", zegt ze.
"Wat is er dan wel gebeurd?", vraag ik.
"Niemand weet dat."

Tja.

Het gesprek verzandt al snel in een hopeloze discussie over traditie en religie. Barchinoy heeft last van een fenomeen dat we al eerder in ex-Sovjet landen opmerkten: Niet kunnen luisteren.

Verboden te praten

"De rebellen gebruikten de gewone bevolking als menselijk schild. Geen twijfel mogelijk dat het bevel tot schieten van de president zelf kwam."

We zitten in een taxi met Rustam, een jonge kerel die in Amerika studeerde, en wel durft spreken.

"Het dossier Andijan is afgesloten. Er over praten of berichten is verboden. Persvrijheid is hier onbestaande, en ngo's zijn aan handen en voeten gebonden. Wie kritiek uit op Karimov, loopt gevaar. Iemand steekt onopvallend drugs in je zak. De politie arresteert je en je verdwijnt voor 15 jaar achter de tralies. Dat zijn de methoden van de geheime politie in dit land."

Andijan

©Nick Hannes

"Toen de Verenigde Staten om opheldering vroegen na de Andijan-slachtpartij, mochten ze meteen hun biezen pakken. Niet alleen de militaire basis verdween, maar ook alle sociale projecten die Amerikaanse ngo's verzorgden, vielen stil. Niemand hoort zich te moeien met Oezbeekse binnenlandse aangelegenheden, was de boodschap."

"Het systeem veranderen? Ik zie niet goed hoe. Om iets te veranderen, moet je eerst deel van het systeem worden. Maar van zodra je de president tegenwerkt, lig je er onverbiddelijk uit. De mannen aan de top riskeren hun post niet, en dansen op de muziek van Karimov."

Zakken vullen

"Karimov is bijzonder ongeliefd, maar dat zal de man in de straat tegenover onbekenden niet durven toegeven. Ondernemen is onmogelijk zonder smeergeld te betalen. Importtaxen liggen heel hoog, en dat komt hard aan in de Fergana-vallei, waar velen van grenshandel leven."

"De Sovjet-Unie zorgde voor zijn bevolking", komt de chauffeur tussen. "De politiekers van vandaag vullen hun zakken en vergeten de mensen. Vroeger kregen we allemaal een salaris waarmee we zonder zorgen de maand doorkwamen. Vandaag leven we van dag tot dag. We kunnen niet sparen, en zijn onzeker over de toekomst van onze kinderen."

"Zeven miljoen Oezbeken werken in Rusland alleen al. Dat zegt genoeg, niet?"

Na het vrijdaggebed in Andijan

©Nick Hannes

Het is bewolkt en er hangt veel opgewaaid stof in de lucht. Wachtend op het perron van Samarkant-Centraal, breekt de hemel open. Het is een goede dag om te reizen.

TV

De express van Buchara naar Tashkent moet qua uitzicht en comfort niet onderdoen voor onze Belgische treinen. Maar daar houdt de vergelijking op. Net voor we vertrekken, springen tientallen vrouwen aan boord met stapels ronde broden om hongerige reizigers te voorzien. De trein lijkt even op een bazaar.

Eenmaal het station uit, flitsen onvermijdelijk de TV-schermen in de wagon aan. Eerst een bombastisch live-concert van een Russische would-be Britney Spears, dan een totaal debiele stand-up comedyshow van een geplastronneerd heerschap, moeten de reizigers bezig houden.

Na een uur stopt de trein halverwege twee stations. Technisch probleem. De comedyshow wordt een tweede keer vertoond. Help.

Aan het station van Tashkent

©Nick Hannes

In Tashkent wijst een verveelde agent de weg naar een nieuw hotel dat de spoorwegen toebehoort. Een kraaknette suite met bad en aparte slaapkamer kost een luttele 25 dollar in Hotel Vagzal. De agent vraagt 5000 sum, zo'n vier dollar, voor bewezen diensten. "Spasiba", zegt Anja, en sluit kordaat de deur voor zijn neus.

De storm is gaan liggen. Net voor de avond valt, kleurt de hemel boven Tashkent dramatisch donkergeel.

Balzalen

Zakenmannen aan het Onafhankelijkheidsplein in Tashkent

©Nick Hannes

Tashkent was een van de grootste steden van de Sovjet-Unie. Daar hoort een uitgebreid en prestigieus metrostelsel bij. De stations zijn balzalen, met kroonluchters, veel marmer en knappe socialistische bas-reliefs.

Agenten met metaaldetectoren voeren steekproeven uit bovenaan de roltrappen. Dat bij buitenlanders meer te rapen valt, is geweten. We hebben prijs. Net op het moment dat onze paspoorten in de Chinese ambassade liggen voor een visumaanvraag.

In een vuil kamertje uit het zicht van de passage, moeten we onze zakken leeg maken. "No dollar?", vraagt de agent enigzins verbaasd wanneer hij enkel sums aantreft in onze portefeuille. We mogen gaan.

Broadway

Portrettekenaars aan "Broadway"

©Nick Hannes

Ondanks zijn proporties is Tashkent een kalme stad die een weinig hoofdstedelijke indruk nalaat. Rond het Onafhankelijkheidsplein, het politieke hart van het land, patrouilleren meer uniformen dan dat er burgers passeren.

De nabijgelegen winkelwandelstraat Sayilgoh, bekender onder zijn hippe naam "Broadway", is het terrein van werkloze karikatuur- en portrettekenaars. De achterliggende kunstmarkt heeft alles te koop van Oezbeekse stadslandschappen met impressionistische toets, tot kitch-taferelen met naakte vrouwen, paarden en dolfijnen. Twee toeristen gaan met het enige portret van Lenin aan de haal.

Funshoppen

Ippodrom-bazar in Tashkent

©Nick Hannes

Het MIR-winkelcentrum heeft op westerse leest geschoeide mode en design in huis. Maar dat werkt hier niet zo. Dit is Azie. Hier zijn het de bazaars die volk trekken. Veel volk.

Kebab etend op een terras in de Ippodrom-bazar, worden we geen halve minuut met rust gelaten. "Of we geen sokken, wasspelden of kapstokken nodig hebben?", wil de ene na de andere venter weten.

Zondag is de drukste dag. Op sommige plekken is er geen doorkomen aan. Hier kom je niet "funshoppen". Hier koop je wat je nodig hebt, om vervolgens te verdwijnen.

Corsu-bazar

©Nick Hannes

Corsu bazar in de oude stad is draaglijker om door te kuieren. Onder een reusachtige UFO ligt droge voeding uitgestald in zakken en op hopen. De verkopers zijn moe. Het is al middag.

Kukeldash madrassah in Tashkent

©Nick Hannes

Bazars en omgeving zijn doorgaans conservatieve oorden, waar relatief meer gesluierde vrouwen rond lopen dan elders in de stad. Vlakbij Corsu bazaar ligt de Kukeldash madrassah, een van de drie functionerende koranscholen in Oezbekistan.

Met financiele steun uit Saoedi-Arabie krijgen 180 studenten hier een religieuze opleiding. Bezoekers zijn welkom. Maar als ik even de Arabische les binnen glip, komt de verantwoordelijke me onmiddellijk weg halen. Islam en Oezbekistan is een problematische combinatie.

"Waarom zwijgen de minaretten in dit land?", vraag ik de man. Hij durft of kan niet antwoorden. "Maar toch bidden veel mensen", klinkt het ontwijkend.

Play-back

©Nick Hannes

's Avonds lopen we over Broadway. Opvallend veel opgedirkte jongeren gaan de Zarafshan Konsert Zali binnen. We kopen ook een ticket en laten ons verrassen.

De zaal zit boordevol pubers, en mama's en papa's. Sommigen hebben spandoeken bij, met namen er op.

Wanneer het gordijn open schuift, verschijnen er twintig meiden met een geforceerde glimlach ten tonele. Ze dragen allemaal een nummer op de schouder. We zijn op een miss-verkiezing beland.

De meisjes paraderen met ingestudeerde pasjes in zomer- en avondkledij, en moeten ook iets "creatiefs" doen. Sommigen denken te kunnen zingen, anderen doen een dansje. En voor wie echt niets kan, biedt play-back een uitweg.

Miss Tashkent

Miss Tashkent

©Nick Hannes

Een schaars geklede vamp die denkt in een striptease-bar te werken, wordt door de jury vroegtijdig gestopt met een streng "Spasiba!" Er zijn kinderen in de zaal.

Een ander meisje mag haar braaf hiphop-dansje, op expliciete teksten van het kaliber "Suck my dick bitch!" wel afmaken. De kennis van de Engelse taal is, zelfs bij de jeugd, erg miniem. De mama's en de papa's klappen vrolijk mee in de maat van de beats.

"Ik wil psycholoog, filosoof of journalist worden", zegt een blondje met een teddybeer onder de arm, tijdens het vragenrondje.

Het kroontje gaat uiteindelijk naar een graatmager meisje met een Barbie-gezichtje. Miss Tashkent 2007 krijgt een DVD-speler cadeau. Gefeliciteerd.

Er moet ballast huiswaarts worden gestuurd. Boeken, kledij, CD's en enkele souvenirs. Het postkantoor van Samarkant is, op zijn zachtst uitgedrukt, onderbemand. Een taaie tante staat er op haar eentje in voor het in ontvangst nemen, wegen, verpakken, verzenden en afleveren van postpakketten.

De verstevigde omslagen die we zelf bij hebben, mogen we niet gebruiken. Alles moet in standaard bruin papier worden verpakt, dat we na enig zoekwerk vinden op de bazar.

"Nee, nee", reclameert de dame. "Boeken en kleren apart!"
"Waarom?"
"Daarom!"

Certifikaat

Een groter probleem zijn onze souvenirs. De dame weigert een stukje Turkmeens handwerk, een Koerdisch sjaaltje en een Oezbeekse muts te versturen. "Musee!", roept ze herhaaldelijk. Blijkt dat we een certifikaat nodig hebben om te bewijzen dat dit geen waardevolle objecten zijn.

Dat het land op deze manier illegale kunsthandel wil tegengaan, akkoord. Maar dit zijn waardeloze souvenirs waar zelfs een cultuurbarbaar niet zou over twijfelen.

De dame is onvermurwbaar. Naar die expert dus, die we wegens een verkeerd opgegeven adres pas na een lange omweg vinden.

"We hebben twee foto's nodig van elk voorwerp", zegt de man. Dat de gezamenlijke waarde slechts 12 dollar bedraagt, doet er niet toe.

Ik fotografeer eigenhandig een stilleven van de spullen, keurig uitgestald op de salontafel van het expertenbureau. Dan met het geheugenkaartje uit mijn camera naar een fotolab voor de prints. Terug naar de expert, waar certifikaat en foto's voor akkoord worden afgestempeld.

Geduld

Weer naar de post. Daar staat inmiddels een flinke rij wachtenden te drummen. De pakjesdame is met tien mensen tegelijk bezig. Zonder ellebogenwerk en het verheffen van de stem, bereik je hier niets. Netjes je beurt afwachten, is geen Oezbeekse gewoonte.

Gelukt! We hebben haar aandacht. "Nu heb ik nog een fotokopie nodig van certifikaat en foto's", zegt ze droogweg. Er knakt iets van binnen. We verliezen onze laatste sprankel geduld. In het postkantoor is geen kopieermachine te bespeuren. Hop, weer naar buiten.

Terug in de post, met kopies, smeken we om geholpen te worden. We moeten nog een Russisch formulier invullen, met gegevens over afzender, bestemmeling en inhoud van het pakket. In drievoud.

Onze spullen worden eindelijk verpakt en met was verzegeld. Terug hoop. We zijn er bijna. Maar dan verdwijnt ons pak naar een achterliggend bureau waar het om volslagen onduidelijke reden een half uur blijft stof verzamelen.

"Please madam!"

Rest ons nog te betalen. Dat moet aan een ander loket, waar twee bedienden gezellig zitten te kletsen.

Het is namiddag en snikheet als we het postkantoor voor de laatste keer verlaten. We zijn bekaf en zitten vol stress. Na vier slopende uren in de mallemolen der Oezbeekse bureaucratie hebben we bier nodig. Fris bier in een park.

Staatscontrole

We dachten het ergste te hebben gehad. In Tashkent wil ik 25 CD's met duizenden reisfoto's van de afgelopen weken door DHL naar Belgie laten brengen.

"Sorry meneer", zegt de vriendelijke meid aan de receptie. "De Oezbeekse wet bepaalt dat wij maximum een CD per keer mogen versturen. Vanaf twee exemplaren heeft u een certifikaat van het ministerie van cultuur nodig."

Daar gaan we weer.

"U zou wel eens geheime informatie uit het land kunnen smokkelen", voegt ze er bij wijze van grap aan toe. Maar dit is geen grap. Ze heeft gelijk. In een autoritair en bureaucratisch regime ontsnapt niets aan staatscontrole.

Het Nationaal Bureau voor Kunstexpertise ligt aan de andere kant van de stad.
"Als u alle beelden wil bekijken, dan bent u overmorgen nog bezig", waarschuw ik de dame die mijn CD's in ontvangst neemt.

Ze is niet van de kwaadsten, en pikt er bij wijze van steekproef drie schijven uit. Op het computerscherm verschijnen tot grote hilariteit van de medewerkers beelden van de moddervulkanen in Azerbeidzjan. Geen bezwarend materiaal, porno of piraterij. Het is in orde. Oef.

Per CD betaal ik twee dollar "kosten". Samen 50 dollar. In ruil krijg ik een certifikaat dat verzending toelaat. De lading wordt verpakt en verzegeld.

Het ware geen slecht idee moest Belgie, bij wijze van ontwikkelingssamenwerking, Senator Q even uitlenen.

We zouden vooral per trein reizen. Zouden. Wisten wij veel dat het spoorwegennet van na de Sovjet-Unie een puinhoop is.

Bussen dan maar. Die zijn even gedateerd als de treinen, maar rijden tenminste dagelijks.

Nukus-Samarkant is een slapeloze rit van 15 uur. De plastic zakken die we rond onze rugzakken hebben gewikkeld, bewijzen hun nut. In een onooglijk dorpje onderweg verdwijnen tien zware jute zakken vol druipende vis bij de rest van de bagage in de laadruimte. De komende 14 uur ruikt de bus naar een viskraam. Vanaf heden dragen we overal een spuitbus WC-deodorant mee.

Tegels

Schakers voor het Guri Amir mausoleum, waar Timur en Ulubek liggen begraven.

©Nick Hannes

Geen stad heeft haar naam zo verbonden met de zijderoute als Samarkant. Onder heerschappij van Timur de Lamme en zijn zoon Ulubek groeide Samarkant in de 14de en 15de eeuw uit tot cultureel en economisch centrum van Centraal-Azie.

Het was toen ook dat het "Registan" stilaan vorm kreeg. Deze Middeleeuwse marktplaats omzoomd met madrassah's vol klaterend tegelwerk, werd veel later door de Sovjets gerestaureerd tot een van de meest populaire bezienswaardigheden van de islamitische wereld.

Corrupt

Aan het Registan

©Nick Hannes

Een agent met een fluitje blaast er passanten weg. Wie niet betaald heeft, moet op afstand blijven. Een beetje belachelijk, want de drie koranscholen van het Registan zijn van ver te zien.

Maar de mannen in groen uniform kunnen ook aardig zijn tegen toeristen. "Zin om de zonsopgang vanuit een minaret te aanschouwen, vriend?", vraagt er een op een samenzweerderig toontje. "Kom dan morgen ochtend om zes uur hier heen. 4000 sum per persoon."

De corrupte praktijken van de Registan-agenten zijn alom bekend, en staan zelfs in menig reisgids en -artikel over Samarkant beschreven als "een leuk weetje", en het proberen waard. Het feit dat ze ongestoord hun gang kunnen gaan, dat ze uberhaupt de sleutel van de minaret hebben, doet vermoeden dat anderen en hoger geplaatsten er belang bij hebben. "Vandaag betaalden twee rijke Duitsers 40 dollar om naar boven te gaan", fluistert de verkoper van een toeristenkraam me toe.

Op de binnenplaats van de Sher-Dor madrassah

©Nick Hannes

De kamers waar studenten zich ooit vlijtig over de koran bogen, zijn stuk voor stuk omgevormd tot souvenirwinkel. Sommigen noemen hun zaak liever "Expo" of "Workshop". Dat klinkt onschuldiger. Aan een kraam hangt een bordje met de tekst: Hier spricht man Deutsch.

Het is een kalme dag. De verkopers zitten er gelaten bij, en dringen niet aan. Aangenaam zo.

's Avonds degradeert het Registan tot decor van een oubollige klank- en lichtshow. Tijd om op te stappen.

Bedevaarders

Shah i-Zinda in Samarkant

©Nick Hannes

Shahr i-Zindah is een indrukwekkende laan van turquoize mausolea waarin verwanten van Timur en Ulubek in vrede rusten. Hier komen meer Oezbeekse bedevaarders dan toeristen op bezoek. Want helemaal achteraan bevindt zich het graf van Qusam ibn-Abbas, de neef van de profeet Mohammed, die de islam hier introduceerde. Boven de toegangsdeur staat in Arabische calligrafie geschreven: "De poort naar het paradijs staat open voor de gelovigen". Binnen reciteren geestelijken de hele dag door gebeden, waarna pelgrims hen geld toestoppen.

Toeristen en bedevaarders houden de economie van Samarkant draaiende.

Portret van Dilfuza en Dilsjoda Turdiva in Samarkant.

©Nick Hannes

Opa en kleinkind in Mojnak

©Nick Hannes

"We verliezen de democratie in dit land", zucht Yusup Kamalov in zijn bescheiden kantoortje in Nukus. "Onlangs werd de ngo waarvan ik voorzitter ben, de "Unie voor de Bescherming vande Aral Zee", voor zes maanden gesloten door het ministerie van justitie. We moeten onze statuten aanpassen. Ons logo was niet geregistreerd en we hadden geen licentie voor internet op het kantoor. Ach, ze vinden altijd wel wat."

Sovjet museum

"De regering is sinds 2003 bezig met het uitroeien van ngo's. En dan heb ik het niet eens over mensenrechtenorganisaties. Die hebben trouwens nooit mogen bestaan."

"Oezbekistan is het museum van de Sovjet-Unie. Toen werden rampen en ongelukken verzwegen voor de buitenwereld. Ngo's zijn waakhonden, die blaffen als er een probleem is. Maar deze regering verdraagt geen onafhankelijke instanties, die ontsnappen aan haar controle."

"De staat functioneert volgens aloude Sovjet-traditie. Hier gebeurt niets als niemand commandeert. Zelf initiatief of verantwoordelijkheid nemen, mag niet."

Bank zonder geld

Eerder vandaag probeerden we zowel in de Ipoteka Bank als in het plaatselijk filiaal van de Nationale Bank, 100 dollar te wisselen in lokale sum. In beide gevallen kregen we een bot "No sum!" te horen, en werden we wandelen gestuurd. Bij het buitengaan liep een loketbediende ons achterna, die ons wel 50 dollar kon wisselen, zij het tegen iets lagere koers en zonder ticket. Gefoefel dus.

Yusup moet er smakelijk om lachen. "Niemand wisselt geld bij de bank. De banken hebben belang bij de zwarte markt. Het zijn hun mannetjes die zich daarmee bezig houden op de bazar."

"Het toont aan hoe vierkant de Oezbeekse economie draait. Wieeen zaak wil uitbouwen, wordt tegengewerkt en afgeperst. Eerlijkheid is een uitzondering in dit land. Meer zelfs, wie eerlijk handelt, wordt er van verdacht iets te verbergen hebben."