De vergeten Belgische stiefvader van de pil

Op 31 maart 1960 presenteerde de diepgelovige Belgische gynaecoloog Ferdinand Peeters de resultaten van zijn onderzoek naar een anticonceptiepil aan de onthutste wetenschappers van de Duitse farmareus Schering in Berlijn. De rest is geschiedenis, zij het onbekende geschiedenis.

'Nand' Peeters liep nooit te koop met zijn belangrijkste medische ontdekking. Bescheidenheid? Twijfel? Spreekverbod?

In een Knack Extra over de 50ste verjaardag van de pil, die vrijdag in de winkel ligt, reconstrueert Knack-hoofdredacteur Karl van den Broeck voor het eerst het vergeten verhaal van een stille, maar daarom niet minder grote Belg.

De anticonceptiepil heeft vele vaders. Nadat een aantal wetenschappers voor Peeters al synthetische vrouwelijke hormonen hadden ontwikkeld die oraal konden worden ingenomen, slaagden de Amerikaanse bioloog Gregory Pincus en zijn team er in 1957 in een pil - Enovid - op de markt te brengen die als voorbehoedsmiddel kon dienen. Ze mocht echter alleen verkocht worden als middel tegen pijnlijke menstruaties.

In Berlijn is de firma Schering zenuwachtig. Zij heeft een hormonenpreparaat in huis dat dezelfde eigenschappen heeft als de pil van Pincus. In Duitsland is, gezien het naziverleden, onderzoek naar anticonceptie echter niet evident. Daarom krijgt de Turnhoutse gynaecoloog Ferdinand 'Nand' Peeters in 1959 de toestemming om het middel te testen. Hij gaat meteen aan de slag en een half jaar later, eind maart 1960, reist hij samen met zijn medewerkers, dokter Marcel Van Roy en dokter H. Oeyen, naar Berlijn. Op het hoofdkwartier van Schering presenteert hij zijn resultaten. In amper een half jaar tijd en met onderzoek op een klein aantal patiënten is hij erin geslaagd een haast perfecte dosering te vinden voor twee hormonen (progestageen en oestrogeen). Geen enkele vrouw in de testgroep werd zwanger en er waren geen noemenswaardige bijwerkingen.

Bij Schering zijn de wetenschappers onder de indruk en wanneer onderzoekers in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Japan en Australië zijn conclusies bevestigen, staat het vast dat Peeters' preparaat (SH 639) een werkzame en veilige anticonceptiepil is.

In Amerika zit Gregory Pincus ondertussen niet stil. Hij brengt op 23 juli 1960 Enovid op de markt als anticonceptiemiddel. De officiële 'geboorte' van de pil is een feit. Hij is doof voor de kritiek - onder meer van zijn eigen medewerkers- dat Enovid te zwaar zou zijn en ernstige bijwerkingen heeft: hoofdpijn, misselijkheid en duizeligheid. Die bijwerkingen heeft SH 639 van Nand Peeters niet.

Na enig aarzelen brengt Schering in januari 1961 dan zijn eigen pil op de markt onder de naam Anovlar. Die is, wat het hormonengehalte betreft, meer dan de helft lichter dan Enovid (4 milligram progestagenen en 60 microgram oestrogenen) maar even doeltreffend.

Pincus erkent stilzwijgend de superioriteit van Anovlar door in juli 1961 de dosering van zijn pil te halveren. Het is dus de pil van Nand Peeters die wereld zal veroveren.

Humanae Vitae
Dat Nand Peeters - zoals Pincus - een van de stiefvaders van de pil is, is alleen bekend bij een kleine incrowd. Gregory Pincus is dan weer wereldberoemd. Dat komt omdat de stille grote Belg nooit te koop heeft gelopen met zijn ontdekking. De kinderen van Nand Peeters vernamen zelf pas in 1995 dat hun vader zich met de pil had beziggehouden. Het Hygiene-Museum in Dresden wilde toen de 35e verjaardag van de pil vieren en besteedde aandacht aan Peeters' 'beslissende bijdrage tot de ontwikkeling van Anovlar'.

Peeters was een diepgelovig man. Hij had vooral sociale redenen om naar een oraal anticonceptiemiddel te zoeken. Als gynaecoloog in Turnhout zag hij hoe in de afgelegen Kempense dorpen bevallen voor (vooral oudere) vrouwen vaak de dood betekende. Hij vond dat een vrouw zelf haar vruchtbaarheid moest kunnen regelen, uit lijfsbehoud.

In 1960 was anticonceptie niet formeel verboden door de Kerk. Sterker nog, tijdens het Tweede Vaticaans concilie ontstond een consensus die in 1965 uitmondde in Gaudium et Spes. Daarin schreven de concilievaders dat het bereiken van een 'edelmoedige doch verantwoorde vruchtbaarheid' een zaak is tussen de echtelieden en God. Het Vaticaan steunde daarbij sterk op de conclusies van het eerste congres van katholieke dokters, op Malta in 1964.

Daar was Nand Peeters een opgemerkte spreker. Hij toonde aan dat zijn pil de menstruatiecyclus perfect kon regelen, waardoor de periodieke onthouding (de enige vorm van geboortebeperking die de Kerk toeliet) veel efficiënter kon worden toegepast. Dit 'compromis' moest regelrecht leiden tot het stilzwijgende gedogen van de pil.

In 1968 sloot paus Paulus VI dit achterpoortje echter weer in Humanae Vitae. Daarin verbood hij elke vorm van anticonceptie.

Vrienden en medewerkers van Nand Peeters getuigen in Knack Extra dat de Turnhoutse gynaecoloog de beslissing van de paus niet kon begrijpen. Hij repte nadien met geen woord meer over zijn onderzoek.

Oproep: op zoek naar de eerste moderne vrouw van Europe
In 2012 is Turnhout Vlaamse Cultuurstad. Het organisatiecomité Turnhout 2012 wil dan een historische tentoonstelling op poten zetten waarin het verhaal van Nand Peeters een prominente plek moet krijgen.

Knack-hoofdredacteur Karl van den Broeck, die meewerkt aan die tentoonstelling, lanceert deze week een oproep. 'De eerste vrouwen in Europa die de pil hebben geslikt, woonden in Turnhout en omstreken. Het waren de vrouwen op wie Nand Peeters zijn hormonenpreparaat heeft uitgetest in 1959, 1960 en 1961. Wij zijn op zoek naar vrouwen die destijds als proefkonijn hebben gediend voor dokter Peeters. Zij moeten nu tussen 70 en 90 jaar oud zijn. Er is dus een waterkans dat we deze eerste 'moderne' vrouwen van Europa kunnen terugvinden. Zij verdienen een prominente plaats in de tentoonstelling.'