"In een democratie heb je altijd populisme"

Chantal Mouffe werd geboren in België. Ze studeerde en doceerde onder meer in Leuven, Parijs, Princeton en aan Harvard. Vandaag is ze in Londen verbonden aan het Centre for the Study of Democracy. Ze maakte naam met haar inzichten over de politieke dimensie van onze samenleving. Essentieel voor 'het politieke', zoals zij die dimensie kortweg noemt, is volgens haar het conflict: een democratie kan niet zonder fundamentele meningsverschillen.

En dat conflict mist ze vandaag. De teloorgang ervan begon met de val van de Muur in 1989, legt ze uit. 'Toen ontstond in bepaalde kringen meteen het idee dat de oude tegenstelling tussen links en rechts er niet meer toe deed. In veel Europese landen hebben de burgers vandaag de keuze tussen centrumrechts en centrumlinks, wat zoiets is als de keuze tussen Coca-Cola en Pepsi Cola: het product is hetzelfde, alleen de naam verschilt.'

Is dat ook de reden voor de ondergang van links in Europa?

CHANTAL MOUFFE: Linkse partijen hebben zich de afgelopen jaren vooral gericht naar de middenklasse, met als gevolg dat de mensen in de lagere sociale klassen zich niet meer vertegenwoordigd voelen. Het zijn de rechtspopulistische partijen die vandaag beweren dat zij de arbeidersklasse vertegenwoordigen, de mensen die de verliezers zijn van de globalisering. Ik heb vooral de situatie in Oostenrijk gevolgd, met de opmars van wijlen Jörg Haider, die claimde dat hij het volk vertegenwoordigde.

Vindt u dat zulke partijen mee mogen besturen, zoals dat in Oostenrijk is gebeurd?

MOUFFE: Politiek gesproken was het de enige oplossing: hen mee laten besturen. De morele verontwaardiging over Haider was altijd groot, maar zijn partij bleef groeien. Tot ze in de regering werd opgenomen: toen begon ze pas stemmen te verliezen.

Bent u ook een tegenstander van het cordon sanitaire rond het Vlaams Belang in Vlaanderen?

MOUFFE: Ik heb begrepen dat die partij stemmen aan het verliezen is door de concurrentie van de N-VA en Lijst Dedecker, maar in principe is zo'n cordon sanitaire geen goede zaak. Omdat een cordon sanitaire wordt verantwoord op morele gronden, en in een democratie moeten zulke problemen geen moreel, maar een politiek antwoord krijgen. Politici van andere partijen moeten zich afvragen waarom ze kiezers verliezen, waarom mensen niet langer het gevoel hebben dat ze door hen vertegenwoordigd worden.

Zijn die populistische partijen even legitiem als de traditionele partijen? Of beschouwt u hen als een gevaar voor de democratie?

MOUFFE: Ik denk niet dat zij de democratie in gevaar brengen, nee. Er bestaat geen gevaar dat het fascisme of nazisme terugkomt. Het grootste probleem met zulke partijen is dat ze geen werkbare oplossingen hebben. Maar de manier waarop zulke partijen hun ideeën presenteren, spreekt veel mensen aan. Dat heeft ook te maken met de plaats van passie in de politiek.

Mensen moeten het gevoel hebben dat iemand naar hen luistert.

MOUFFE: Precies. In mijn opvatting van de politieke dimensie speelt het affectieve een grote rol. Mensen willen aangesproken worden op hun gevoelens, hun verlangens - mensen willen hoop krijgen. Een van de redenen waarom Hitler in Duitsland aan de macht kon komen, is omdat hij de Duitsers hoop gaf. Je kunt hoop bieden in verschillende vormen, en die van Hitler was bijzonder akelig, maar hij bood de Duitsers wel een perspectief.

Hebben linkse partijen die affectieve dimensie verloren?

MOUFFE: Ja. Omdat ze ervan overtuigd zijn dat alle problemen op een strikt rationele manier kunnen worden opgelost. Dat is het beeld van de overlegdemocratie: als we met z'n allen aan tafel gaan zitten als gelijke en rationele burgers, dan vinden we altijd wel een consensus. En zo werkt politiek niet. Politiek heeft ook te maken met emoties.

Hoe zou het komen dat rechts veel beter is in het exploiteren van emoties dan links?

MOUFFE: Er is geen enkele reden waarom dat zo zou moeten zijn, of zo zou moeten blijven. Het overwicht van rechts vandaag heeft te maken met de ineenstorting van het communisme aan het einde van de jaren tachtig. De slinger is toen beginnen door te slaan in het voordeel van de rechterzijde. Maar linkse partijen kunnen die affectieve dimensie ook ontwikkelen, kijk maar naar Duitsland, waar Die Linke goed scoort als een links alternatief voor de sociaaldemocraten. Natuurlijk wordt Die Linke er door de sociaaldemocraten van beschuldigd ook populistisch te zijn, maar op zich is daar niets mis mee. In een democratie zul je altijd wel een element van populisme hebben. Het is zelfs goed dat je ook ter linkerzijde zulke partijen krijgt. Zo hebben mensen opnieuw het gevoel dat ze de keuze hebben tussen links en rechts.

Joël De Ceulaer